Showing posts with label nigeria. Show all posts
Showing posts with label nigeria. Show all posts

Friday, 8 May 2020

COVID19: OSHISHI-IKORONA

COVID19 o ki iguami n'amwu n'a kiatso me vhi ukpe 2019. Evholi Wuhan n'o la Ichaina l'o kpo kiatso la lase, ama neena o she gase ashakasha ku vhi eke-agbo.

N'a ro rami 7 May, 2020; agbo n'e mwu oni iguami e she dose ekeka 3.84 elemi edevholi 187. Agbo n'e dose 269,000 e she ghuloa.

Amie oshishi-ikorona n'a yese ne ki; iba, okofo, oloseme, iyeme n'omwunu ali iwase iwese ali ilele-unu. O kha yemi dose, agbo eghuo e rue i'pneumonia, laa ikpamelami n'e la vhe elemi egbe e vha gue laa gbe akanya onagie.

Ereghe n'ogbo ro mwu oni iguami rami ereghe n'amie oli o ro laa lase o ki ekeke ele eva (ele 2) rami ele igbe ali ene (ele 14).

Photo by Edward Jenner

Agbo e kha chi mama egbe l'oni iguami o r'aa gase ro te ikpami ame n'e te ogbo egbe aa lase ro te imwemi, okofo, itisha iyo ali iyo. Eni ikpami ame e vhaa tese shi akpekpe neni e de shi eke. Ama ogbo o dobe laa mwu oni iguami  o kha r'obo chi asha n'eni ikpami ame e de shi, o ke gue r'oni obo chi alo.

Ede n'a dobe te laa khe egbe aga oni amwu ki;
  1. ikpaboa eregheeghe
  2. ichinokhia n'agbo ninanina agbo n'e moli amie oni oshishi
  3. igueseshi
  4. ir'ode guese isue n'a kha laa tisha
  5. ime r'abo n'a vha kpea ne r'o chi alo
  6. ir'akualo ro guese alo a kha laa lase owa le ninanina agbo n'e moli amie oni iguami  ali ereloku eneize
Abi Akugbe Isokuegbe N'Eke-agbo (World Health Organisation) e mwe; a vha me idano ne n'oni iguami. Tirali ona, ogboogbo e r'egbe khia, e shito shi owa n'e vha moli akanya n'o mwuemi shi atode. Ogbo o kha laa lase o r'akualo shi alo. Ogbo o kha r'obo chi asha, o kpe abo a, laa o r'isanitaiza abo r'o shishi abo a.

EMATA EGBO


oshishi - virus
amwu - infection
iguami n'amwu - infectious disease
eke-agbo - world
akualo - face mask
eneize - the sick
ereloku - caregivers
ekeka - million
amie - symptoms
ikpami-ame - droplets

Thursday, 12 July 2018

EHI - the guardian spirit

https://nigerianpeoples.wordpress.com/2018/07/12/ehi-the-guardian-spirit/

Friday, 11 May 2018

Parts of the body

Ikemi egbe

Ukomi - head
Itsu - hair
Esọ- ear
Alo - face
Ukpalo (pl. Ikpẹloe) - eye
Isue - nose
Unu - mouth
Ukpatsunu - lips
Olẹmi - tongue
Ẹkọli (pl. Akọli) - tooth
Agba - jaw
Ilagba - beard
Ẹkpami (pl. Ikpami) - cheeks
Uruli (pl. Iruli) - neck
Ẹkokuruli (pl. Ekokuruli) - throat
Ọguobọ (pl. Iguabọ) - elbow
Aye - chest
Udu - liver
Ẹkokudu - heart
Ẹnyele (pl. Inyele) - breast
Ukpẹgiẹ (pl. Ikpẹgiẹ) - joint
Ẹke - shoulder
Obọ (pl. Abọ) - hand
Ẹkobọ - palm. Also atatobọ
Ukpobọ (pl. Ikpabọ) - finger
Akpiji (pl. Ikpiji)- belly
Agu - stomach
Elemi, Ẹkẹli - guts
Oku - waist
Abiji - buttocks
Uji (pl. Iji)- genital area, private part
Ukpa - Vagina
Egbe ọmọse (Ekia) - penis
Anitọ - anus
Ukhekhe - thigh
Owẹ (pl. Awẹ)- leg
Ukpowẹ (pl. Ikpawẹ) - toe
Ufuowẹ (pl. Ifuawẹ) - sole. Also atatowẹ
Ẹgbẹ - sense
Ukpakomi - mind
Ibe - mind
Ọkọshọkọshọ - brain
Okọfọ - lungs
Ugua (pl. Igua) - bone





Thursday, 10 May 2018

Ikalọ - Calculations

 Addition - irọ gbogiẹ

1 +1=2
R'oguo gbogie oguo o kila eva
2+2= 4
R'eva gbogie eva o kila ene
5+2=7
R'ishe gbogie eva o kila ishiila9
9+3 =12
R'itiili gbogie ese o kila igbe ali ese.

Subtraction

 6-2=4
eseese rue eva wọ o kila ene

7-3=4
ishiila rue ese wọ o kila ene

9-5=4
itiili rue ishe wọ o kila ene

4-3=1
 ene wase ese o kila oguo

Multiplication 

2*3= 6
eva itese o kila eseesa

6*2=12
eseesa iteva o kila igbe ali eva
 
5*1 =5
ishe utoguo o kila ishe

Division - ikemi

4/2= 2
eva  kemi ene o kila eva
 
6/3=2
ese  kemi eseesa o kila eva 

8/4=2
ene  kemi eleele o kila eva.

volume - ibumi.    
length - igboolo.   
height - iyaga.   
width/breadth - iwẹmi.   
area - alo eke.

triangle - egbesẹ.  quadrilateral - egbene.  pentagon - egbishe.  hexagon - egbeseesa.  heptagon - egbishiila. decagon - egbigbe

ilolo - counting

TIME -  ẸRẸGẸ
COUNT - LOLO (syn - kalo)
COUNTING - ILOLO
 NUMBER - INỌMBA
HOW MANY/HOW MUCH - IMHẸ, EEKE
HOW MANY TIMES - ITIMHẸ?


Numbers
1- ọkpa, ọguo
2- Eva
3-Esẹ
4-Ene
5-Ishe
6-Eseesa
7-Ishiila
8- Eleele
9- Itiili
10- Igbe



times

itimhẹ? - How many times?

Utoguo - once
iteva - twice
itese - thrice
itene - four times
itishe - five times
iteseesa - six times
itishiila - seven times
iteleele - eight ti mes
ititiili - nine times
itigbe - ten times



ordinal numbers

okpalo - first
ozeva - second
ozese - third
ozene - fourth
ozishe - fifth
ozeseesa - sixth
ozishiila - seventh
ozeleele -eight
ozitiili - ninth
ozigbe - tenth
okposhimi - last

For living things the first letter 'O' is replaced with 'Ọ'

Position of time

itozeva - second time
itozese - third time
itozene - fourth time
itozishe - fifth time
itozeseesa - sixth time
itozishiila - seventh time
itozeleele - eight time
itozitiili - ninth time
itozigbe  - tenth time

people

Ikumi omhẹ - how many people?

ukumọguo - one person
ikumava - two people
ikumasẹ - three people
ikumane - four people
ikumoshe - five people
ikumoseesa - six people
ikumoshiila - seven people
ikumoleele - eight people
ikumotiili - nine people
ikumogbe - ten people

Describing People

Ọ yaga - s/he is tall Ọ shẹ - s/he is short Ọ khua - s/he is big/fat Ọ gba - s/he is fat Ọ fu - s/he is big Ọ zegbe - he/she is fat Ọ nisẹ -...